ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਹਾੜੇ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1952 ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਤੇ ਨੰਬਰ F-6-4/51G2(A) ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਤਰ ਅਕਾਦਮੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਗਠਨ 12 ਮਾਰਚ 1954 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਅਨੁਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ ਸਮੇਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ 6000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਕਾਦਮੀ ਖੇਤਰੀ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 50 ਸੈਮੀਨਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਰਾਬਿੰਦਰ ਭਵਨ, 35 ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਰੋਡ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ 1961 ਵਿੱਚ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਡੋਗਰੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਨੇਪਾਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਸੰਥਾਲੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ (ਹੁਣ 24) ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ 100,000 ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਇਨਾਮ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੰਨ 1955 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਰਾਸ਼ੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸੀ, ਜੋ 1983 ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 1988 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਪੰਝੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 2001 ਤੋਂ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਨ 2003 ਤੋਂ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 24 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਲੋਚਨਾ, ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਨਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਕੇਂਦਰ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਮੂਲ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਆਡੀਓ ਅਤੇ ਆਡੀਓ-ਵੀਡੀਓ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

 

 

ਕੋਲਕਾਤਾ ਦਫ਼ਤਰ: ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸਾਮੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਬੋਡੋ, ਮਨੀਪੁਰੀ ਅਤੇ ਉੜੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਦਫਤਰ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੰਨੜ, ਮਲਿਆਲਮ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੈਂਟਰਲ ਕਾਲਜ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਚੇਨਈ ਦਫਤਰ: ਇਹ ਦਫਤਰ ਉਪ ਖੇਤਰੀ ਦਫਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੁੰਬਈ ਦਫਤਰ: ਇਹ 1972 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੋਂਕਣੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ। ਅਗਰਤਲਾ ਦਫ਼ਤਰ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਮੌਖਿਕ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ): ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਅਗਰਤਲਾ ਵਿਖੇ ਖੇਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।