ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ: ਕਿਵੇਂ ‘ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮਾਵਾਂ ਧੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਜਨਾ’ ਬਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਟ੍ਰੈਂਡ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ : ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਧੁਨ ‘‘ਟੂੰ ਟੂੰ’’ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੋਬਾਈਲ ਅਲਰਟ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰੀਲਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ‘ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮਾਵਾਂ ਧੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਜਨਾ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ, ਔਰਤਾਂ ਗੁਣਗੁਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਡਿਜੀਟਲ ਟ੍ਰੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਐਲਾਨਾਂ, ਬਜਟ ਵੰਡ, ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਖੁਦ ਕਿਸੇ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ। ‘ਮਾਵਾਂ ਧੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਜਨਾ’ ਨੇ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੀਆਂ ਰੀਲਾਂ, ਡਾਂਸ ਵੀਡੀਓਜ਼, ਲਿਪ-ਸਿੰਕ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਟ੍ਰੈਂਡ ਨੂੰ ਖਾਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ (ਆਰਗੈਨਿਕ) ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੈਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਐਂਡੋਰਸਮੈਂਟ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ (ਪੇਡ) ਇਨਫਲੂਐਂਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਖੁਦ ਟ੍ਰੈਂਡਿੰਗ ਆਡੀਓ ਟ੍ਰੈਕਸ, ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰੀਲ ਫਾਰਮੈਟ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਡਿਜੀਟਲ ਕੰਟੈਂਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ “ਟੂੰ ਟੂੰ” ਦੀ ਧੁਨ ਹੁਣ ਘਰਾਂ, ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਰੀਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਰਾਹੀਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਛਾਈਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁਣ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: “ਟੂੰ ਟੂੰ ਬਜੇ… ਟੂੰ ਟੂੰ ਬਜੇ…” ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਗੀਤ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ: “ਦੇਖੀਂ ਆਉਣਗੇ ਲਿਫਾਫਿਆਂ ’ਚ ਸੂਟ ਮਿੱਤਰਾ, ਜਦੋਂ ਟੂੰ ਟੂੰ ਹੋਵੇਗੀ…” ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਹੁਣ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਟ੍ਰੈਂਡ ਨੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਭਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ (ਰੀਐਕਸ਼ਨ) ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਇਰਲ ਰੈਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਾਭ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ:
“ਸੀ.ਐੱਮ. ਮਾਨ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਮੇਰਾ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪੁੱਛ ਲਿਓ,
ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ 500 ਹੀ ਪਾ ਦਿਓ।
ਐਵੇਂ ਕਿਤੇ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਬੀਬੀਆਂ ਤੇ ਲਾ ਦਿਓ,
ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਮਾੜੀ ਮੋਟੀ ਟੂੰ ਤਾਂ ਸੁਣਾ ਦਿਓ।”
ਇਹ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੋਰੰਜਕ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੰਟੈਂਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਜਨਤਕ ਸੰਚਾਰ (ਪਬਲਿਕ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ) ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਾਲੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਉਹ ਮੰਚ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਚਾਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ‘ਮਾਵਾਂ ਧੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਜਨਾ’ ਇਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ (ਕੰਟੈਂਟ ਕ੍ਰਿਏਟਰ) ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਵੈ-ਇੱਛੁਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ-ਧੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੰਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਆਨਲਾਈਨ ਲਹਿਰ (ਮੂਵਮੈਂਟ) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਧਨ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ‘ਮਾਵਾਂ ਧੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਜਨਾ’ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਚਾਰ ਅਕਸਰ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਲੋਗਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸਾਂਝੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ “ਟੂੰ ਟੂੰ” ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੁਨ ਰਾਹੀਂ ਘਰ-ਘਰ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ।